Fasıl I: Yedi Sayısının Kozmik Nizamı ve Yedi Maden (Seb'atü'l-Ecsâd)

Kadîm bilgelikte ve Câbir b. Hayyân'ın simyâ sisteminde 'Yedi' sayısı, gökler ile yer arasındaki köprünün kilit taşıdır. Göklerde yedi felek ve yedi seyyâre dönerken; yerin karnında yedi ana maden (el-Ecsâdü's-Seb'a) bu feleklerin nûrlarını ve tesirlerini emerek kristalleşir.

Câbir'in Kitâbü'l-Hâsıl ve Kitâbü'r-Ruhbân adlı eserlerinde bu yedi maden, insanın yedi letaifi ve yedi nefis mertebesiyle de irtibatlandırılmıştır. Her maden kendi gezegeninin yeryüzündeki gölgesi ve bedenleşmiş hâlidir.

Fasıl II: Güneş ve Altın (Şems ve Zeheb): Kalbin ve Ruhun Sultanı

Altın (Zeheb), madenler âleminin şâhıdır; zira onda dört tabiat (sıcaklık, kuruluk, soğukluk, yaşlık) mutlak bir itidal ve denge üzere birleşmiştir. Ne paslanır, ne çürür, ne de asitlerin çoğundan etkilenir. Gökteki Güneş nasıl bütün gezegenleri aydınlatıp can veriyorsa, altın da maddî cevherlerin güneşidir.

Câbirî tıpta altın tozu ve altın suyu (Tıbb-ı Kimyevî), kalbi takviye eden, melankoliyi ve vesveseyi defeden en yüce iksirdir. İrfânî boyutta ise altın, 'Nefs-i Safiye'ye ve rûh-i kudsîye tekabül eder.

Fasıl III: Ay ve Gümüş (Kamer ve Fıdda): Saf Dimağ ve Letâfet

Gümüş (Fıdda), Ay'ın (Kamer) yeryüzündeki madenidir. Soğuk ve yaş tabiata sahiptir; beyazlığı, berraklığı ve ışığı yansıtma kabiliyetiyle bilinir. Gümüş, insan bedeninde dimağa (beyne), hafızaya ve lâtif duygulara bakar.

Câbir b. Hayyân, gümüşün tasfiyesini nefsin saflaşmasının ilk büyük kapısı olarak görür. Gümüş olmadan altına ulaşılamaz; yani nefs-i mülhimenin berraklığına ermeyen kimse nefs-i râziyye ve safiyye derecesine yükselemez.

Fasıl IV: Mars-Demir ve Venüs-Bakır: Celâl ve Cemâl Dengesi

Demir (Hadîd): Merîh'in (Mars) madenidir. Serttir, kesicidir ve celâlîdir. Kur'an-ı Kerîm'de Hadîd Sûresi'nde: 'Kendisinde büyük bir kuvvet ve insanlar için faydalar bulunan demiri indirdik' (el-Hadîd 57/25) buyurulmuştur. Demir savunmanın, azmin ve kudretin sembolüdür.

Bakır (Nühâs): Zühre'nin (Venüs) madenidir. Yumuşaktır, kızıla çalar ve sıcaktır. Cemâli, sanat kabiliyetini ve sevgiyi remzeder. Câbir, simyevî dönüşümde bakırın kızıllığını alıp gümüşün beyazlığıyla birleştirerek altına ulaşmanın formüllerini verir.

Fasıl V: Jüpiter-Kalay, Satürn-Kurşun ve Merkür-Cıva

Kalay (Rasâs-ı Ebyad / Müşterî)

Adalet, cömertlik ve hikmet madenidir. Çınlayan sesi ve parlaklığıyla manevî huzuru remzeder.

Kurşun (Usrub / Zuhal)

Ağır, soğuk ve derindir. Simyanın başlangıç maddesidir (Materia Prima). En karanlık maden en parlak altına gebedir.

Cıva (Zeybak / Utârid)

Sıvı madendir, ele avuca sığmaz, zekâyı ve aklı temsil eder. Bütün madenlerin can damarı ve anahtarıdır.

Fasıl VI: Gezegen Saatleri ve Ameliyât-ı Simyeviyye

Haftanın yedi günü ve günün yirmi dört saati, yedi gezegenin nöbetleşe tasarrufu altındadır (Keldânî ve İslâmî Felekiyyât Sıralaması: Zuhal, Müşterî, Merîh, Şems, Zühre, Utârid, Kamer).

Câbir b. Hayyân, her madenin ameliyesini kendi hâkim saatinde icra etmiştir. Pazar günü Şems saatinde altın işlemleri, Pazartesi günü Kamer saatinde gümüş damıtması, Salı günü Merîh saatinde demir dövülmesi bu felekî mîzâna dayanır. Bu vakitlere riayet edilmediğinde tabiat kapılarını açmaz.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: İnsanın Yedi Mertebesi ve Tevhîd Tacı

Yedi maden ve yedi gezegen, insanın iç dünyasındaki yedi makamın (Nefs-i Emmâre'den Nefs-i Kâmile'ye) dış âlemdeki tezahürleridir. İnsan, kendi kurşununu (kibrini ve gafletini) kalbin zikir fırınında eritip altına (saf tevhide) tahvil etmekle mükelleftir.

Câbir b. Hayyân'ın kozmik simyâsı, insanı göklerin ve yerin Rabbi olan Cenâb-ı Hakk'a kul olmaya ve kâinattaki muazzam ahengi tefekkür etmeye davet eden kudsî bir çağrıdır.