Fasıl I: Tecrîd ve Tefrîd Kavramlarının İrfânî Anlamı
Câbir b. Hayyân'ın külliyatı içerisinde felsefî ve tasavvufî derinliğiyle temayüz eden en müstesna eserlerden biri Kitâbü't-Tecrîd (Soyutlanma Kitabı)'dir. Tasavvuf ıstılahında 'Tecrîd', zâhirde mâsivâdan (Allah'tan gayrı her şeyden) el çekmek; bâtında ise kalbi dünyevî arzu, hırs ve vehimlerden tamamen arındırmaktır.
Câbir bu risalede, laboratuvarda madenleri posasından ve kirinden arındıran simyagerin, kendi aklını ve ruhunu da süflî bağlardan tecrîd etmedikçe hakiki 'Hikmet'e (el-Hikmetü'l-Hâlide) eremeyeceğini vazeder.
Fasıl II: Saf Aklın (Akl-ı Mücerred) Mertebeleri
Câbirî epistemolojide akıl üç mertebededir: Heyûlânî akıl (potansiyel akıl), bi'l-meleke akıl (öğrenen akıl) ve Akl-ı Müstefâd / Akl-ı Mücerred (Saf Akıl). Saf akıl, beşerî vehimlerin ve duyuların bulanıklığından kurtulup doğrudan melekût âleminden feyiz alan akıldır.
Câbir, saf aklı 'Saf Altın'a benzetir. Nasıl ki altın ateşe atıldığında yanmaz, paslanmaz ve eksilmezse; saf akıl da şüphe ve şehvet ateşlerinde yanmaz, aksine parlar ve ilâhî hakikatleri net bir şekilde müşâhede eder.
Fasıl III: Halvet, Riyâzet ve Laboratuvar Münzeviliği
Tarihî kaynaklar, Câbir b. Hayyân'ın Kûfe'deki laboratuvarının aynı zamanda bir derviş hücresi ve halvetgâh olduğunu nakleder. 18. yüzyılda Kûfe'de Dımaşk kapısı civarında yıkılan eski bir evin enkazında Câbir'in harç fırını ve altın potasıyla birlikte seccadesi ve ibadet hücresi bulunmuştur.
Câbir, hakiki ilim taliplerine 'Halvet-i Tâme'yi tavsiye eder: Az yemek, az uyumak, az konuşmak ve dâimî zikirle kalbi beklemek. Bu manevî riyâzet olmadan yapılan simyevî deneyler sadece kuru birer kimyasal reaksiyondan ibaret kalır.
Fasıl IV: Kesâfetten Letâfete: Maddenin Ruhsallaşması
Kitâbü't-Tecrîd'in merkezî tezlerinden biri, maddenin nihai gayesinin ruhsallaşmak (lâtîf hale gelmek) olduğudur. Câbir, katı taşların buharlaşıp göğe yükselmesini, insanın kesif topraktan halkedilen bedeninin de ruhaniyet kazanarak melekler mertebesine yükselmesine remiz kılar.
Ölmeden önce ölmek sırrı (Mûtû kable en temûtû), simyevî imbikteki süblimleşme ameliyesidir. Benliğini terk eden sâlik, kesâfet bağlarından tecrîd olarak lâtîf bir nûr haline gelir.
Fasıl V: Câbir b. Hayyân'ın Şiî ve Sünnî İrfân Geleneklerindeki Yeri
Câbir b. Hayyân, hem Ehl-i Beyt mektebinin imamları katında hem de Sünnî tasavvuf büyükleri (İbnü'l-Arabî, İmam Gazâlî, Fahreddin er-Râzî, İbn Haldûn) nezdinde büyük bir hürmetle anılmıştır. İbnü'n-Nedîm'in meşhur el-Fihrist'inde Câbir, zühd ve takvâ timsali, kerâmetler sahibi büyük bir sûfî olarak tavsif edilir.
Onun felsefesi mezhep taassubunun fersah fersah ötesinde, Kur'an ve Sünnet'in tevhîd havuzunda yıkanmış evrensel bir hikmet pınarıdır.
Fasıl VI: İksîrin Bâtınî Tecellîsi: Gönül Aynasının Cilası
Câbir Kitâbü't-Tecrîd'i şu veciz sözlerle tamamlar: 'Ey tâlib! Bil ki gönül bir aynadır. O aynanın pası günahlar ve dünya sevgisidir. Bu pası zikir kükürdü ve tevbe cıvasıyla silmedikçe, onda Hakk'ın cemâli tecelli etmez.'
Gönül aynası parıldayan kimseye bütün kâinat bir kitap olur; baktığı her yüzde, dokunduğu her taşta ve kokladığı her çiçekte Yaratıcı'nın cemâlini müşâhede eder.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Vahdet-i Vücûd ve Şuhûdun Câbirî Zirvesi
Kitâbü't-Tecrîd, Câbir b. Hayyân'ın maddeden mânâya uzanan uzun yolculuğunun zirve noktasıdır. O, laboratuvarda başladığı araştırmalarını arşın eteklerinde, tevhîd ve şuhûd makamında tamamlamıştır.
Simyânın son sözü tecrîddir: Kulun aradan çekilip yalnız ve ancak Bâkî olan Allah'ın nûrunun kalmasıdır. Câbirî irfan, aklı nûra, kalbi aşka, maddeyi hikmete dönüştüren ebedî bir meş'aledir.