Fasıl I: İksîr Kavramı ve İki Boyutlu Simyâ İlmi
Kadîm İslam irfanında Simyâ (el-Kîmiyâ), iki temel kanat üzerinde yükselir: Zâhirî simyâ (maddelerin arıtılması, alaşımlar, damıtma ve kimyasal işlemler) ve Bâtınî simyâ (nefsin süflî karanlıklardan arındırılarak rûh-i sultânî kemâline erdirilmesi). Câbir b. Hayyân'a göre zâhirdeki operasyonlar, bâtındaki ruhsal tekâmülün maddî remizleri ve aynalarıdır.
Arapça 'el-İksîr' kelimesi, kuru ve dönüştürücü toz manasındaki kadîm köklerden türemiş olup, İslam simyâsında temas ettiği her nakıs ve marazlı varlığı şifâya ve kemâle kavuşturan ilâhî cevheri ifade eder. Bu cevher hem madenlerin hem de insanın kalbî marazlarının devâsıdır.
Fasıl II: Hacer-i Mükerrem (Hürmetli Taş) Nedir?
Simyacıların asırlar boyu aradığı ve 'Felsefe Taşı' veya Câbirî dilde Hacer-i Mükerrem (Taşların En Şereflisi) olarak adlandırılan unsur, aslında tek bir maden veya haricî bir kaya değildir. Câbir b. Hayyân, Kitâbü'l-Hacer adlı eserinde taşın sırrını perdeler arkasında açıklar: 'O taş öyle bir taştır ki her yerde bulunur, zengin de fakir de ona mâliktir, sokaklara atılır lakin kıymeti bilinmez.'
Tasavvufî tevil ile bu taş, insanın 'çamurdan' halkedilen nefs-i nâtıkasıdır. İnsan nefsi, cehalet ve gaflet madeninde paslanmış bir taş gibidir; ancak marifetullah ve riyâzet ateşiyle pişirildiğinde bütün âlemleri aydınlatan İksîr haline gelir.
Fasıl III: Simyevî Dört Evre: Kararma, Beyazlaşma, Sararma ve Kızarma
Câbirî simyânın laboratuvarında ve sâlikin seyr-i sülûkunda dört ana safha cereyan eder:
- Nigredo (Sevâd / Kararma): Maddenin ve nefsin ölümü, çürümesi ve karanlık benliğin iflası. Sâlikin kendi aczini, günahlarını ve hiçliğini idrak ettiği tevbe makamıdır.
- Albedo (Beyâz / Aklaşma): Yıkama, tasfiye ve arınma. Maddenin kirlerinden arınarak gümüş parlaklığına ulaşması; nefsin nefs-i levvâmeden mülhimeye geçişi ve ahlâkî berraklığıdır.
- Citrinitas (İsrifâr / Sararma): Ay ışığından güneş şafağına geçiş. Ruhsal uyanışın ve ilâhî nûrların kalpte parıldamaya başlaması.
- Rubedo (Humret / Kızarma): Nihai kemâl, saf altın ve yakut kırmızısı. İksîr-i Âzam'ın tamamlanması, sâlikin fenâfi'r-Resûl ve fenâfillâh sırrına erişerek bekâbillâh ile halka dönmesidir.
Fasıl IV: El-Amelü'l-Ekber: Büyük Simyevî Ameliye
Câbir b. Hayyân'ın Kitâbü'l-Havâs ve Kitâbü'r-Rahme eserlerinde tarif ettiği 'Büyük Amel' (el-Amelü'l-Ekber), imbiklerde (el-İnbîk) ve fırınlarda (el-Etûn) maddelerin süblimleşmesi (tas'îd), kalsinasyonu (teklîs) ve eritilmesi (tahlîl) ile başlar. Bu ameliyelerde cisme can (rûh) ve nefes (nefs) üflenir.
Câbir, maddeleri üçe ayırır: Ruhlar (uçucu maddeler: kükürt, cıva, arsenik, amonyak), Metaller (yedi eriyebilir maden) ve Cisimler (taşlar ve mineraller). Büyük Amel'in gayesi, uçucu olan rûhu sabit kılmak, sabit olan cismi ise latîfleştirip uçurmaktır (Tasfiyetu'l-Kesîf ve Teksîfü'l-Latîf).
Fasıl V: Zâhirî İmbikten Kalp Pota ve Fırınına İntikal
İrfân ehli, Câbir'in fırınını insanın göğüs kafesi, imbiğini ise zihin ve kalp gözü olarak şerh etmiştir. Kalp fırınında yakılan ateş 'Aşk-ı İlâhî'dir. Dünyevî hırslar, şehvetler ve kibir tortuları bu potada eritilmedikçe, hakiki mârifet altını tecelli etmez.
İmam Gazâlî'nin Kimyâ-yı Saâdet adlı şaheserinde Câbirî simyâ terminolojisini aynen istiare ederek nefsin terbiyesini 'Simyevî Amel' olarak nitelemesi, Câbir b. Hayyân'ın tasavvuf dünyasındaki derin tesirinin en bariz delilidir.
Fasıl VI: Cıva ve Kükürt Nazariyesi: Ruh ve Nefsin İzdivacı
Câbir b. Hayyân'ın kimya tarihine kazandırdığı en meşhur teorilerden biri Cıva-Kükürt (Zeybak ve Kibrît) nazariyesidir. Câbir'e göre bütün madenler yeraltında cıva ile kükürdün muhtelif oranlarda ve saflık derecelerinde birleşmesinden hâsıl olur. Kükürt eril, sıcak ve aktif prensiptir; cıva ise dişil, soğuk, nemli ve pasif prensiptir.
Bu iki zıt unsur mükemmel bir saflıkta birleştiğinde 'Altın' doğar; aralarına kir ve dengesizlik girdiğinde ise bakır, kurşun veya demir teşekkül eder. Mânevî planda kükürt 'Rûh', cıva ise 'Nefs'tir. Ruh ile nefsin şer'î ve irfânî nikâhı (el-İzdivâcü'l-Kudsî), insanın kâmil varlığını doğurur.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: İksîre Ermiş Ruhun Âlemdeki Tasarrufu
İksîr-i Âzam'a eren kâmil velî, Cenâb-ı Hakk'ın izniyle eşyanın bâtınına nüfuz eder. Onun nazarı, bakır gibi paslanmış kalpleri bir anda altın gibi nurlu ve ihlaslı hale getirir. Câbir b. Hayyân, ilmin son mertebesini şu cümleyle özetler:
'Ey oğul! Bil ki bu ilim sırf servet kazanmak için değil, Hâlik'ın sanatındaki kemâli müşâhede etmek ve nefsin cehalet pasını izale etmek içindir. Kalbini pâk eyle ki sır sana açılsın.'