Şerh-i Mesnevî ve Rûhu'l-Mesnevî: Ney'in Sırrı, Cezbe ve Fenâfillâh

Fasıl I: Bursevî'nin Mevlânâ Muhabbeti ve Mesnevî Şerhçiliği

Bursa'da medfun bulunan İsmâil Hakkı Bursevî hazretleri; Hz. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'ye (k.s.) olan sonsuz hürmet ve aşkıyla *Şerh-i Mesnevî* ve *Rûhu'l-Mesnevî* isimli devasa şerhler kaleme almıştır.

Bursevî'nin Mesnevî şerhi; kuru bir lügat veya gramer tahlili değil; Mevlevîlik ile Celvetîlik meşreplerinin kucaklaştığı, her bir beytin Kur'ân âyetleri ve hadis-i şeriflerle teyit edildiği bir irfan şölenidir.

Fasıl II: Ney'in Feryadı: Kamışlıktan Kopan Ruhun Vatan Hasreti

Mesnevî'nin ilk 18 beyti olan 'Bişnev ez ney çün hikâyet mî-kuned' (Dinle bu neyden nasıl şikayet ediyor, ayrılıkları nasıl hikâye ediyor!) mısrasının Bursevî şerhi:

Ney; Elest Bezmi'ndeki hakiki kamışlığından (rûhânî vatanından) koparılıp dünya balçığına dikilen insan ruhudur. Neyin içindeki yedi delik, insanın yedi nefs mertebesini; feryadı ise asıl sahibine dönme iştiyakını temsil eder.

Fasıl III: Aşk-ı İlâhî: Varlığı Yakan ve Dirilten Yegâne İksir

Bursevî aşkı 'Muhabbet-i Zâtiyye' olarak tarif eder. Kâinattaki atomların dönüşü, feleklerin cevelânı, tohumun toprağı delip güneşe koşması hep bu ilâhî aşkın cezbesiyledir.

Aşk olmadan yapılan ibadet bir ceset gibidir; ona can veren ancak kalpteki muhabbet ateşidir.

Fasıl IV: Akıl ile Aşkın Münazarası: Cüz'î Aklın Çıkmazları

Bursevî felsefî cüz'î aklı topal bir kervan devesine, aşkı ise arş semâsında uçan kanatlı bir buraka benzetir.

Akıl 'nasıl ve niçin' diyerek kilitlenirken; aşk tereddütsüz kendini ateşe atar ve Hz. İbrâhîm misali ateşin içinde gül bahçesine erer.

Fasıl V: Hikâyelerdeki Bâtınî Sembolizm ve İrfânî Kodlar

Mesnevî'deki Padişah ve Cariye, Aslan ve Tavşan, Bakkal ve Papağan gibi zâhiren basit görünen hikâyelerin ardındaki melekûtî sırlar Bursevî kalemiyle çözülür.

Her karakter insanın iç dünyasındaki bir kuvveti (akıl, nefis, şehvet, şeytan veya kâmil mürşid) temsil eder.

Fasıl VI: Cezbe ve Sülûk Berzahı: Mecnunluktan Kemâlâta

Sülûk yolunda müridin başına gelen 'Cezbe' halleri tahlil edilir. Kontrolsüz cezbe insanı helak edebilir; ancak kâmil bir mürşidin terbiyesindeki cezbe sâlikin mesafeleri şimşek hızıyla aşmasını sağlar.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Vuslat-ı Mutlaka ve Bâkî Olan Aşk

Mesnevî şerhinin nihai neticesi: 'Ben öldükten sonra mezarımı yerde aramayınız; bizim mezarımız ariflerin gönüllerindedir.' Hakiki aşka erenler için ölüm yoktur; onlar ebediyen Hakk'ın diriliğiyle diridirler.

Sihravemen Mesnevî Külliyatı; bu aşk ve vecd meşalesini hakikat yolcularının kalbine taşır.