Kitâbü'n-Netîce: Bursevî'nin İrfânî Vasiyeti, Varlık Mertebeleri ve Marifetullah

Fasıl I: Kitâbü'n-Netîce'nin Doğuşu: Ömrün ve İlimlerin Hülâsası

İsmâil Hakkı Bursevî hazretlerinin vefatından kısa bir süre önce telif ettiği *Kitâbü'n-Netîce*; müellifin ömrü boyunca okuduğu binlerce cilt eserin, yazdığı yüzden fazla kitabın ve kırk yılı aşkın seyr-i sülûkunun nihai özü ve tasavvufî vasiyetnamesidir.

Bursevî bu eser için: 'Bu kitap bütün ilimlerin neticesi, ariflerin vuslat gayesi ve sâliklerin rehberidir' buyurmuştur. Eser iki cilt halinde varlığın, insanın ve marifetullâhın en çetin meselelerini vuzûha kavuşturur.

Fasıl II: Merâtib-i Vücûd: Lâhût, Ceberût, Melekût ve Mülk Âlemleri

Kitâbü'n-Netîce'de varlık hiyerarşisi dört ana mertebede tahlil edilir:

• Âlem-i Lâhût: Cenâb-ı Hakk'ın Zât-ı Akdes'i ve mutlak gayb mertebesi; idraklerin ötesi.
• Âlem-i Ceberût: Esmâ ve Sıfât-ı İlâhiyye'nin nûrânî tecellîgâhı; Arş ve Kürsî boyutu.
• Âlem-i Melekût: Melekler, ruhlar ve Âlem-i Misâl'in kudsî cevherleri.
• Âlem-i Mülk (Şehâdet): Gezegenler, unsurlar ve duyularla algılanan maddî kâinat.

Fasıl III: Hakikat-i Muhammediyye ve Kâinatın Yaratılış Çekirdeği

Bursevî kâinatı ulu bir çınar ağacına, Hz. Peygamber Efendimiz'i (s.a.v.) ise o ağacın hem ilk tohumu hem de en kâmil meyvesine benzetir.

'Sen olmasaydın felekleri yaratmazdım' kudsî hadisinin te'vîlinde; hilkatin mayasının Muhammedî muhabbet ve nûr olduğu idrak ettirilir.

Fasıl IV: İnsân-ı Kâmil Nazariyesi: Hilkatin Gayesi ve Aynası

İnsan küçük bir âlem değil, bilakis koca kâinatın kendisinde özetlendiği 'Âlem-i Ekber'dir (Büyük Âlem). Bütün melekûtî mertebeler ve esmâ tecellîleri insanın kalbinde cem olmuştur.

İnsân-ı Kâmil; bu emaneti hakkıyla taşıyan, nefsini tezkîye edip Hakk'ın yeryüzündeki hakiki halifesi olan kimsedir.

Fasıl V: Zaman, Mekân ve Dehr Metafiziği

Zamanın sadece güneşin ve ayın dönüşünden ibaret bir takvim olmadığını; her nefeste yeniden yaratılan 'Ân-ı Dâim' (Sürekli Şimdiki Zaman) olduğunu açıklar.

Arif kimse geçmişin kederi ve geleceğin endişesinden sıyrılarak 'İbnü'l-Vakt' (Vaktin Çocuğu) olur ve her an ilâhî huzuru tecrübe eder.

Fasıl VI: Kalbî Müşahedeler ve Vâkıaların Tahlili

Eserde Bursevî'nin bizzat yaşadığı ruhanî keşifler, Mekke, Medine, Şam ve Bursa'daki manevî fetihler ve velîlerin ruhâniyetleriyle kurduğu irtibatlar tafsilatıyla nakledilir.

Bu müşahedeler, tasavvufun kuru bir felsefe değil, dipdiri yaşanan melekûtî bir hakikat olduğunu tescil eder.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Netîcetü'n-Netâyic (Sonuçların Sonucu)

Kitâbü'n-Netîce'nin nihai dersi: 'Bütün ilimlerin başı ve sonu, kulun Rabbini bilip O'na ihlasla teslim olmasıdır.' Şöhret, makam ve dedikodu zayi olur; bâkî kalan ancak Allah için yapılan amellerdir.

Sihravemen Netîce Külliyatı; bu paha biçilmez Osmanlı irfan hazinesini sâliklerin istifadesine sunar.