et-Târîhu'l-Kebîr ve Hadis Ricâli: Cerh-Ta'dîl İlmi, Sika Râviler ve Adalet Terazisi
Fasıl I: et-Târîhu'l-Kebîr'in Mahiyeti ve Telifinin Kudsî Menkıbesi
İmam Buhârî henüz yirmi iki yaşlarındayken, Medine-i Münevvere'de Mescid-i Nebevî'de ve Ravza-i Mutahhara'nın yanı başında, mehtaplı gecelerde ay ışığında kaleme aldığı et-Târîhu'l-Kebîr, İslâm ricâl ve biyografi ilminin kurucu şaheseridir. Buhârî şöyle buyurur: 'Târîh'e aldığım her râvinin mutlaka bir kıssası ve menkıbesi vardır; ancak kitabın hacmi uzamasın diye sadece isimlerini, neseblerini ve rivayet derecelerini kaydettim.'
Fasıl II: Kırk Bini Aşkın Râvinin İsim, Neseb ve Tabaka Tasnifi
Buhârî eserde sahâbe, tâbiîn ve tebe-i tâbiîn devrinden kendi asrına kadar kırk binden fazla râviyi alfabetik sıra ile tasnif etmiştir. Hz. Peygamber'in (s.a.v.) mübarek ismine hürmeten Muhammed isimli râvilerle başlamış, ardından diğer harflere geçmiştir. Her râvinin kimden hadis aldığı ve kendisinden kimlerin rivayet ettiği eksiksiz tespit edilmiştir.
Fasıl III: Cerh ve Ta'dîl İlmi: Sünnetin Saflığını Koruyan Adalet Terazisi
Hadis uydurmacılarına, hafızası zayıflara ve yalancılara karşı İslâm ulemâsının geliştirdiği 'Cerh ve Ta'dîl' (tenkit ve tevsik) ilmi, dünyada hiçbir medeniyette eşi benzeri bulunmayan bir tenkit metodolojisidir. Buhârî, bu teraziyi en yüksek adalet, tarafsızlık ve basiretle işletmiştir.
Fasıl IV: Buhârî'nin Tenkitteki Emsalsiz İnsafı ve Gıybetten Sakınma Edebi
Buhârî, râvileri tenkit ederken bile gıybet korkusuyla son derece nezih ve mutedil bir üslup kullanmıştır. Yalancı bir râvi hakkında 'kezzâb' (yalancı) demek yerine 'fîhi nazar' (durumu şüphelidir) veya 'seketû anh' (ulemâ onun hakkında susmuştur) gibi en nâzik ifadeleri tercih etmiştir. Vefatına yakın 'Ömrüm boyunca hiç kimsenin gıybetini yapmadığımı umarım' buyurması bu takvânın şahididir.
Fasıl V: İsnâd İlminin 'Dinin Bir Parçası' Olduğu Hakikati
Abdullah b. Mübârek'in 'İsnad dindendir; eğer isnad olmasaydı dileyen dilediği sözü söylerdi' kaidesi. Buhârî, et-Târîhu'l-Kebîr ile İslâm dininin râvi zincirini kayıt altına almış, uydurma sözlerin hadis diye nakledilmesinin önüne aşılmaz setler çekmiştir.
Fasıl VI: et-Târîhu'l-Evsat ve et-Târîhu's-Sağîr: Ricâl Külliyatının Şubeleri
Buhârî, büyük tarihinin yanı sıra kronolojik olayları ve vefat tarihlerini esas alan el-Evsat ve es-Sağîr adlı muhtasar tarih eserlerini de telif ederek hadis tarihçiliğinin bütün boyutlarını tamamlamıştır.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Hakikat Arayışında Adalet ve Sıdk Abidesi
et-Târîhu'l-Kebîr; ilmin ancak sıdk, adalet ve tarafsızlıkla ayakta kalacağını gösteren muhteşem bir şaheserdir. Buhârî bu eseriyle; nebevî nassların bize kadar tertemiz ve sarsılmaz bir sened zinciriyle ulaşmasını sağlayan ebedî bir adalet kalesi kurmuştur.
Sıkça Sorulan Sorular ve Mütalaalar
Bu risalede İmam Buhârî'nin hangi temel eserleri ve rivayetleri esas alınmıştır?
el-Câmiu's-Sahîh, el-Edebü'l-Müfred, Halku Ef'âli'l-İbâd ve et-Târîhu'l-Kebîr gibi ana hadis ve kelâm kaynakları esas alınmıştır.
İmam Buhârî'nin hadis kabulündeki en belirgin ve tavizsiz sıhhat şartı nedir?
Râvilerin sadece aynı çağda yaşamış olmaları (muâsara) yetmeyip, bizzat bir araya geldiklerinin (liḳā ve semâ') kesin olarak sabit olması şartıdır.
Buhârî'nin eserlerinde zühd, takvâ ve tasavvuf irtibatı nasıl temerküz eder?
Kitâbü'r-Rikāk, Kitâbü'l-Îmân ve Kitâbü'd-Deavât bâblarıyla kalbin tasfiyesini, dünyevî zühdü ve nebevî ihsan ahlâkını en sahih nasslarla vazetmiştir.