İmam Buhârî'nin Hayatı, İlim Seferleri, Hıfz Dehası ve İslâm Medeniyetindeki Yeri
Fasıl I: Buhara'da Doğuşu, Yetimliği ve Görmeyen Gözlerinin Açılışı Menkıbesi
Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Buhârî el-Cu'fî, hicrî 194 (m. 810) senesinde Horasan ve Mâverâünnehir'in kadîm şehri Buhara'da dünyaya geldi. Babası İsmâil, İmam Mâlik ve Hammâd b. Zeyd'in talebesi takvâ ehli bir âlimdi. Küçük yaşta babasını kaybedip yetim kalan Buhârî, çocukluğunda gözlerini kaybetti. Annesinin gece gündüz döktüğü gözyaşları ve Hz. İbrâhim'i (a.s.) rüyasında görüp 'Ey kadın! Çokça duan sebebiyle Allah oğlunun gözlerini iade etti' müjdesinin sabahında gözlerinin tamamen açılması, onun ömrünün ilk büyük mucizesidir.
Fasıl II: Çocukluk Yaşta Hadis Hıfzı ve Dâhilî'nin Hatasını Düzeltmesi
Henüz on yaşındayken Kur'an'ı ve on binlerce hadisi senedleriyle ezberledi. Bir gün Buhara'nın büyük muhaddisi Dâhilî'nin meclisinde otururken, hocanın senedde yaptığı bir hatayı edeple fark edip 'Süfyân Ebû Zübeyr'den değil Zübeyr b. Adiy'den rivayet etmiştir' diyerek aslına döndürmesi, onun henüz çocukken dahi nasıl bir deha olduğunu göstermiştir.
Fasıl III: İlim Rıhleleri: Horasan, Irak, Hicaz, Şam ve Mısır Seferleri
On altı yaşında annesi ve ağabeyiyle hacca giden Buhârî, Mekke'de kalarak hadis tahsiline başladı. Ardından Medine, Basra, Kûfe, Bağdat, Şam, Humus, Askalan, Dımaşk ve Kahire gibi ilim merkezlerini adım adım gezdi. Bin yetmişten fazla âlim ve şeyhten bizzat hadis dinledi ve yazdı. Günde yüzlerce fersah yolu ilim aşkıyla yürüyerek katetti.
Fasıl IV: Bağdat'taki Büyük İmtihan: Yüz Hadisin İsnad ve Metnini Düzeltmesi
Buhârî Bağdat'a geldiğinde, şöhretini test etmek isteyen Bağdat ulemâsı yüz hadisin isnadlarını ve metinlerini birbirine karıştırarak on ayrı âlime verdiler. Mecliste her biri onar hadisi okudu. Buhârî her birine 'Bunu bilmiyorum' dedikten sonra, yüz hadisin tamamını teker teker asıl senedleri ve metinleriyle hafızasından düzelterek okudu. Bütün Bağdat ulemâsı ayağa kalkarak onun Emîrü'l-Mü'minîn fi'l-Hadîs olduğunu teslim etti.
Fasıl V: Zühdü, Takvâsı, İbadet Hayatı ve Ok Atmadaki Mahareti
Buhârî son derece sade ve zâhidâne yaşadı. Babasından kalan helâl mirası ticaretle değerlendirir, kazancını ilim talebelerine infak ederdi. Günde tek bir bademle oruç tuttuğu rivayet edilir. Ramazan gecelerinde sabaha kadar kıldığı teravih ve teheccüdde üç günde bir hatim indirirdi. Ayrıca iyi bir süvari ve usta bir okçuydu; attığı okların hedeften şaşmadığı bilinirdi.
Fasıl VI: Mihne İmtihanı, Horasan'a Dönüşü ve Hartenk Köyünde Vefatı
Ömrünün son yıllarında hasetçilerin fitnesiyle Nişabur ve Buhara'da 'lafzım mahlûktur' meselesi üzerinden imtihan edildi. Buhara valisinin çocuklarına sarayda özel ders verme teklifini 'İlmin ayağına gidilmez, ilim aranır' diyerek reddedince memleketinden sürgün edildi. Semerkant yakınlarındaki Hartenk köyüne çekildi. Hicrî 256 senesi Ramazan bayramı gecesinde (m. 870) altmış iki yaşında Hakk'a yürüdü. Kabrinden günlerce misk kokuları yayıldığı tevatüren nakledilmiştir.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: İslâm İlminin ve Sünnetin Ebedî Güneşi
İmam Buhârî; hıfzı, feraseti, adaleti, zühdü ve ihlasıyla İslâm tarihinin yetiştirdiği en büyük ilim zirvesidir. O'nun açtığı sahih sünnet çığırı, kıyamete kadar ümmet-i Muhammed'in yolunu aydınlatmaya devam edecektir.
Sıkça Sorulan Sorular ve Mütalaalar
Bu risalede İmam Buhârî'nin hangi temel eserleri ve rivayetleri esas alınmıştır?
el-Câmiu's-Sahîh, el-Edebü'l-Müfred, Halku Ef'âli'l-İbâd ve et-Târîhu'l-Kebîr gibi ana hadis ve kelâm kaynakları esas alınmıştır.
İmam Buhârî'nin hadis kabulündeki en belirgin ve tavizsiz sıhhat şartı nedir?
Râvilerin sadece aynı çağda yaşamış olmaları (muâsara) yetmeyip, bizzat bir araya geldiklerinin (liḳā ve semâ') kesin olarak sabit olması şartıdır.
Buhârî'nin eserlerinde zühd, takvâ ve tasavvuf irtibatı nasıl temerküz eder?
Kitâbü'r-Rikāk, Kitâbü'l-Îmân ve Kitâbü'd-Deavât bâblarıyla kalbin tasfiyesini, dünyevî zühdü ve nebevî ihsan ahlâkını en sahih nasslarla vazetmiştir.