Halku Ef'âli'l-İbâd ve Kader Hakikati: İrade, Kesb ve İlahî Yaratılış
Fasıl I: Halku Ef'âli'l-İbâd'ın Telif Sebebi ve Mihne Devrinin Buhranları
Abbâsîler devrinde patlak veren ve İslâm ulemâsının büyük çileler çektiği 'Halku'l-Kur'ân' fitnesi ve kader tartışmaları üzerine İmam Buhârî, Halku Ef'âli'l-İbâd ve'r-Reddü ale'l-Cehmiyye ve Ashâbi't-Ta'tîl adlı müstakil kelâmî eserini kaleme almıştır. Eser; Buhârî'nin sadece bir muhaddis değil, aynı zamanda akāid ve kelâm sahasında nebevî nassları savunan dâhi bir mütekellim olduğunu ispatlar.
Fasıl II: Yaratıcı ile Kul Arasındaki Fark: Hâlık Yalnız Allah'tır
Eserin merkezî tezi: Kâinatta zerrelerden galaksilere, insanların niyetlerinden amellerine kadar her şeyin yegâne yaratıcısı (Hâlık) Allah Teâlâ'dır: 'Sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır' (es-Sâffât 37/96). Hiçbir kul kendi fiilinin müstakil yaratıcısı olamaz; böyle bir iddia şirkin başka bir tezahürüdür.
Fasıl III: Kaderiyye ve Mu'tezile'nin İradeyi İlahlâştırmasına Reddiye
Kaderiyye ve Mu'tezile'nin 'İnsan kendi fiilinin yaratıcısıdır, Allah kulun ne yapacağını önceden bilmez' şeklindeki dalâletini Buhârî sahih rivayetlerle çürütür. İlâhî ilim ve kader her şeyi kuşatmıştır; hiçbir yaprak bile O'nun izni ve ilmi olmaksızın dalından düşmez.
Fasıl IV: Cebriyye'nin İradeyi Yok Sayan Tembelliğine Reddiye
Diğer uçta yer alan ve 'Kul rüzgârın önündeki kuru yaprak gibidir, hiçbir iradesi yoktur' diyen Cebriyye fırkasını da Buhârî şiddetle reddeder. Cenâb-ı Hak kula cüz'î irade ve kesb kudreti vermiştir. Sevap ve ceza, kulun bu iradesini hayra veya şerre sarf etmesi sebebiyle tahakkuk eder.
Fasıl V: Kur'an'ın Tilâveti ile Kelâmullah Arasındaki Hassas Tefrîk
Mihne devrinde Buhârî'ye yöneltilen iftiranın aslı: Buhârî der ki: 'Bizim seslerimiz, telaffuzumuz, kâğıt ve mürekkebimiz mahlûktur; fakat okunan Kur'an bizzat Allah'ın ezelî ve gayr-i mahlûk kelâmıdır.' Bu dakik ayrım, Ehl-i Sünnet akāidinin en dengeli formülasyonudur.
Fasıl VI: Cehmiyye'nin Tevil Adı Altındaki Tahrifatlarının Deşifre Edilmesi
Cehmiyye fırkasının âyetleri hevâsına göre tevil ederek Allah'ın sıfatlarını inkâr etme çabalarını Buhârî seleften naklettiği yüzlerce güvenilir rivayetle ilzam eder. Ashâb-ı kirâm ve tâbiîn imamlarının sıfatları tevil etmeksizin iman ve tenzih ile kabul ettiklerini gösterir.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Ehl-i Sünnet Kader ve İrade Dengesinin Zaferi
Halku Ef'âli'l-İbâd; ifrat ile tefrit arasında sıkışan İslâm düşüncesini nebevî itidal çizgisine çeken bir hakikat abidesidir. Buhârî, kulun aczini bilip Hakk'ın kudretine teslim olmasını temin eden sarsılmaz bir kader irfânı inşa etmiştir.
Sıkça Sorulan Sorular ve Mütalaalar
Bu risalede İmam Buhârî'nin hangi temel eserleri ve rivayetleri esas alınmıştır?
el-Câmiu's-Sahîh, el-Edebü'l-Müfred, Halku Ef'âli'l-İbâd ve et-Târîhu'l-Kebîr gibi ana hadis ve kelâm kaynakları esas alınmıştır.
İmam Buhârî'nin hadis kabulündeki en belirgin ve tavizsiz sıhhat şartı nedir?
Râvilerin sadece aynı çağda yaşamış olmaları (muâsara) yetmeyip, bizzat bir araya geldiklerinin (liḳā ve semâ') kesin olarak sabit olması şartıdır.
Buhârî'nin eserlerinde zühd, takvâ ve tasavvuf irtibatı nasıl temerküz eder?
Kitâbü'r-Rikāk, Kitâbü'l-Îmân ve Kitâbü'd-Deavât bâblarıyla kalbin tasfiyesini, dünyevî zühdü ve nebevî ihsan ahlâkını en sahih nasslarla vazetmiştir.