Subhânî Sırrı ve Vahdet-i Vücûd Metafiziği: Şatahatın Bâtınî Mîzânı

Fasıl I: Şatahat Nedir? Cezbe ve Sekr Halinde Söylenen Kelimeler

Tasavvuf terminolojisinde 'şathiyye' veya 'şatahat'; sâlikin kudsî cezbe, manevî sarhoşluk (sekr) ve zâtî tecellîlerin galebesi altındayken iradesi dışında dilinden dökülen, zâhir ulemâsını dehşete düşüren ancak bâtın ehli indinde tevhidin en arı ifadesi kabul edilen sözlerdir.

Sultanü'l-Ârifîn Bâyezîd-i Bistâmî (v. 261/875), İslâm irfan tarihinde şatahat vadisinin en büyük kutbudur. Onun 'Subhânî mâ a'zame şânî' (Şanım ne yücedir, kendimi tenzih ederim!) sözü bir ilahlık iddiası değil; 'Ben' diyen nefsin tamamen eriyip Hak Teâlâ'nın kendi Zât'ını kulun dilinden tesbih etmesidir.

Tıpkı Tûr-ı Sînâ'daki ağacın 'İnnenî enallâh' (Şüphesiz ben Allah'ım) nidasında bulunması gibi; ağaç nasıl ilah değil de ilâhî tecellînin mazharı idiyse, Bâyezîd'in bedeni de ilâhî hitabın tecellîgâhı olmuştur.

Fasıl II: Fenâ fi't-Tevhid: Varlığı Mutlak Bir Olan'a Teslim Etmek

Bistâmî'nin tevhid idraki, kelâmcıların kuru mantık kıyaslarını fersah fersah aşan bir hakikattir. Ona göre iki varlık olamaz; Hak Teâlâ var iken kulun 'ben de varım' demesi en büyük şirktir.

Bâyezîd şöyle buyurur: 'Otuz yıl Hakk'ı aradım. Vuslata erdiğimde gördüm ki arayan O, aranan O, kavuşan yine O imiş!' Kul kendi varlığından soyunmadıkça tevhidin hakiki tadını alamaz.

Fasıl III: Cüneyd-i Bağdâdî'nin Bâyezîd Şerhleri

Bağdat mektebinin pîri Seyyidü't-Tâife Cüneyd-i Bağdâdî (k.s.), Bâyezîd-i Bistâmî'nin şatahatını derin bir vukûfiyetle şerh etmiş ve onu şöyle tavsif etmiştir: 'Bâyezîd bizim aramızda Cibrîl'in melekler arasındaki makamı gibidir.'

Cüneyd, Bâyezîd'in sözlerinin ilhâd değil, tam bir fenâ hali olduğunu; kadehin kadehteki şarapta yok olup 'kadeh şarabın aynısıdır' denilmesi gibi rûhânî bir istiğrak olduğunu ispatlamıştır.

Fasıl IV: Yılanın Derisinden Soyulması: Tecerrüd-i Tâmm

Bâyezîd seyr-i sülûkunu şu eşsiz temsil ile hülâsa eder: 'Nefsimden, bir yılanın derisinden soyulduğu gibi sıyrıldım. Sonra baktım ki; âşık da mâşuk da aşk da tek bir nûrmuş!'

İnsanın maddî, zihnî ve hissî bütün şartlanmalarından soyunarak saf melekûtî öze kavuşması; fenâ fillâh mertebesinin amelî kapısıdır.

Fasıl V: Ehl-i Sünnet Omurgasında Şatahatın Fıkhî Hükmü

İmam Gazâlî ve Kuşeyrî gibi muhakkik ulemâ, Bâyezîd'in şatahatını zâhire göre tekfir edenleri ikaz etmiş; cezbe halinde söylenen sözlerin muâheze edilemeyeceğini bildirmişlerdir.

Ancak bu hal bir meslek haline getirilip avâmın önünde kontrolsüzce söylenemez. Şatahat ancak zevk edenlerin anlayabileceği bir sır-ı hafîdir.

Fasıl VI: 'Cübbemin Altında Allah'tan Başkası Yoktur' Sözünün Şerhi

Bâyezîd'e atfedilen 'Mâ fi'l-cübbeti gayrullâh' kelâmı; cübbenin içindeki cesedin ilah olduğunu değil, o cesedin Hakk'ın nûru karşısında tamamen ademe (yokluğa) karıştığını anlatır.

Güneş doğduğunda mum ışığının görünmez olması gibi, Zât tecellîsi karşısında mahlûkun gölgesi eriyip kaybolur.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Benliği Eritip Bâkî Olan'a Karışmak

Bâyezîd-i Bistâmî'nin yolu; benlik davası güden modern çağ insanına en büyük panzehirdir. İnsan ancak nefsini sıfırladığı nispette ilâhî nûr ile dirilir.

Sihravemen Bistâmî Külliyatı; bu kudsî tevhid mirasını hakikat sevdalılarına berrak bir idrakle sunar.