Şu'abü'l-Îmân: İmanın Yetmiş Yedi Şubesi ve Amelî İrfân Nizamı

Büyük muhaddis ve fakih Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn el-Beyhakī'nin (384-458 / 994-1066) telif ettiği Şu'abü'l-Îmân, İslâm ahlâk ve amel nizamının en hacimli hadis ansiklopedisidir. Eser, Resûl-i Ekrem Efendimiz'in (s.a.v.) 'İman yetmiş küsur yahut altmış küsur şubedir; en üstünü Lâ ilâhe illallâh sözü, en alt derecesi ise yoldan eziyet veren şeyi kaldırmaktır; hayâ da imandan bir şubedir' hadîs-i şerîfi üzerine bina edilmiştir. Beyhakī, bu nebevî beyanı yetmiş yedi müstakil başlık altında tasnif ederek her bir şubeyi âyetler, hadisler ve selef-i sâlihînin menâkıbıyla şerh etmiştir.

Beyhakī imanın ilk ve en esaslı şubelerini kalbî amellere tahsis eder: Allah Teâlâ'ya, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine ve kadere iman; O'nu zâtında ve sıfatlarında birlemek; amellerde dâimî ihlâs ve samimiyet aramak; azabından havf duyup rahmetinden recâ kesmemek; rızık ve kazâda tam tevekkül göstermek; Cenâb-ı Hakk'a ve Habîbi'ne muhabbet duymak. Kalbin bu bâtınî amelleri ıslah edilmedikçe, uzuvların ibadeti noksan kalır.

Lisana taalluk eden şubeler, imanın zâhire inikâsıdır: Kelime-i Tevhid'i ikrar etmek, Kur'an-ı Kerîm'i tertil üzere tilâvet etmek, şer'î ilimleri tahsil edip neşretmek, zikrullah ile dili dâimî taze tutmak, yalandan, gıybetten ve lüzumsuz kelâmdan lisanı hıfzetmek. Beyhakī, dilin selâmetinin kalbin istikametiyle doğrudan irtibatlı olduğunu hadis senetleriyle tevsik eder.

Beden ve mal ile eda edilen farz ve nâfileler imanın rükünleridir: Zâhirî ve bâtınî necâsetlerden taharet, beş vakit namazı huşû ile ikame etmek, zekât ve sadakalarla fakirleri gözetmek, oruçla nefsi gemlemek, imkân buldukça Kâbe-i Muazzama'yı tavaf edip haccetmek ve mescitlere hürmet göstermek. Bu ameller imanın nurunu artıran feyz pınarlarıdır.

İman sadece fert ile Hâlık arasında kalmaz; cemiyete merhamet ve adalet olarak taşar: Ana-babaya ihsan, sıla-i rahim, komşu haklarına riayet, adaletle hükmetmek, emânete hıyanet etmemek, yetimleri ve muhtaçları kanatları altına almak, insanlara eziyet vermekten kaçınmak. Nebevî ahlâkın her bir tezahürü bu şubelerde cem edilmiştir.

Beyhakī'nin tasavvufî derinliğini ortaya koyan şubeler: Hayâ libasına bürünmek, dünyevî gösteriş ve haramlardan zühd ile tecerrüt etmek, öfkeyi yutmak, kibir ve ucub illetini tevazu ile kırmak, musibetlere sabredip nimetlere şükretmek. Bu ahlâkî vasıflar olmadan imanın kemâle ermesi muhaldir.

Şu'abü'l-Îmân'ın nihâî gayesi, kulun Cenâb-ı Hakk'ı görüyormuşçasına ibadet etmesi manasına gelen ihsan makamına vâsıl olmasıdır. Yetmiş yedi şube, tevhid ağacının meyveleridir; kökü kalpte muhkem iman, dalları lisan ve uzuvlarda sâlih amel, gölgesi ise cemiyette huzur ve adalet nizamıdır.