Sarfe Teorisinin Çürütülmesi: Kur'an'ın Lafız ve Manada Bizzat Mu'ciz Oluşu

Nazzâm ve Mürdâr gibi bazı Mu'tezile âlimleri; Kur'an'ın nazmının aslında beşer tarafından taklit edilebileceğini, ancak Allah'ın Arapların kabiliyetini cebren engellediğini (sarfe) iddia etmişlerdir. Bâkıllânî, bu bâtıl tezi temelinden çökertir.

Bâkıllânî'ye göre eğer i'câz bizzat Kur'an'ın nazmında değil de insanların engellenmesinde olsaydı, Kur'an kendi içinde bir mucize olmazdı. Oysa meydan okuma (tahaddî) bizzat Kur'an'ın benzerini getirmeye yönelikti; bu da Kur'an'ın zâtında erişilmez bir kemâl olduğunu gösterir.

Câhiliye devrinin en azılı müşrik edipleri dahi (Velîd b. Mugīre, Utbe b. Rebîa) Kur'an'ı dinlediklerinde büyülenmiş, 'Bu söz beşer sözü olamaz; üstü tatlı, altı bereketli bir nûrdur' diyerek acziyetlerini itiraf etmişlerdir.

Kur'an'ın mucizeliği dışsal bir engellemeden değil, bizzat kelimelerinin ilahî seçilişinden, harflerinin ses uyumundan ve mânâlarının Arş'ı kuşatan azametinden kaynaklanır.

İsrâ sûresi 88. âyetindeki 'İnsanlar ve cinler bir araya gelseler bu Kur'an'ın bir benzerini getiremezler' fermanı, kıyamete kadar bütün beşeriyete meydan okuyan ve asla aşılamayan ilahî bir seddir.

İ'câz tek bir vechede değil; mükemmel nazımda, kusursuz fesahatte, geçmiş ve gelecek gayb haberlerinde ve beşer fıtratını terbiye eden hükümlerinde cem olmuştur.

Bâkıllânî'nin sarfe eleştirisi; Kur'an'ın harici bir zorlamayla değil, bizzat ilahî kelâm oluşunun zâtî nurlarıyla mu'cize olduğunu ispatlayarak İslâm akidesine paha biçilmez bir hizmet sunmuştur.