İ'câzü'l-Kur'ân: Nazm-ı İlâhî, Belâgat Şaheseri ve Arap Şiirinin Âciz Kaldığı Zirve

İslâm kelâm ve belâgat tarihinin en büyük simalarından Kādî Ebû Bekr el-Bâkıllânî'nin telif ettiği İ'câzü'l-Kur'ân; Kur'an-ı Kerîm'in mu'cize oluşunun veçhelerini sistemli, tenkitçi ve şaheser bir üslupla ortaya koyan ilk ve en yetkin anıtsal klasiktir. Eser, müşriklerin ve mülhidlerin 'Kur'an beşer sözüdür' iddialarını kökünden çökertmiştir.

Bâkıllânî'ye göre Kur'an'ın asıl ve en büyük mucizesi, harflerin, kelimelerin ve cümlelerin birbirine bağlanışındaki eşsiz 'nazım' güzelliğidir. Tek bir kelimesi çıkarılsa veya yeri değiştirilse bütün âyetin ahengi ve mânâ derinliği sarsılır; zira bu nazım beşer idrakinin çok ötesinde ilahî bir sanattır.

Bâkıllânî, Arap edebiyatının zirvesi sayılan İmruülkays ve Nâbiga gibi muallaka şairlerinin en meşhur kasîdelerini tek tek tahlil eder; insan sözünün kusurlarını, tekerrürlerini ve zayıflıklarını gösterir. Ardından Kur'an âyetlerini sergileyerek ilahî kelâm ile beşer şiiri arasındaki uçurumu ispatlar.

Kur'an ne şiirdir, ne nesirdir, ne de seci'li kâhin sözüdür; kendine has, taklidi imkânsız müstakil bir üslûptur. Tevhidden ahkâma, kıssalardan ahlâka kadar her konuda aynı erişilmez zarafet, heybet ve letafet kesintisiz devam eder.

Fahr-i Kâinât Efendimiz'in (s.a.v.) okuma-yazma bilmeyen (ümmî) bir zât olması; böyle bir kimseden geçmiş kavimlerin en ince tarihlerini, evrensel hukuk kanunlarını ve gaybî hakikatleri ihtiva eden bir kitabın zuhuru, onun ancak vahiy eseri olduğunun apaçık delilidir.

İstiare, teşbih, kinaye, mürsel mecaz, tıbâk, mukabele ve îcâz sanatları. Kur'an'ın az sözle kâinatları kuşatan manaları ifade etmesi (cevâmiu'l-kelim) beşeriyetin erişemeyeceği bir i'câz burcudur.

İ'câzü'l-Kur'ân; müminin kalbine Kelâmullâh'ın mutlak üstünlüğünü ve azametini nakşeden bir marifet mektebidir. Bâkıllânî'nin bu şaheseri, Kur'an'ın kıyamete kadar sönmeyecek bir güneş olduğunu tescil etmiştir.