Tezkiretü'l-Evliyâ ve Velâyet Ontolojisi: 96 Büyük Velînin Sîreti

Fasıl I: Tezkiretü'l-Evliyâ'nın Telif Sebebi ve Makamı

Ferîdüddîn Attâr'ın Farsça nesir sahasındaki yegâne ve en abidevî eseri *Tezkiretü'l-Evliyâ* (Velîlerin Tezkiresi / Anılması); İslâm tasavvuf tarihinin en sahih, en tesirli ve en çok okunan velîler ansiklopedisidir.

Attâr eserin mukaddimesinde telif gayesini şöyle açıklar: 'Kur'ân-ı Kerîm ve hadis-i şeriflerden sonra yeryüzünde kalpleri dirilten, nefsi eriten ve insanı Allah'a yaklaştıran en hayırlı sözler enbiyâ ve evliyânın kelâmıdır. Onların adı anılan yere rahmet-i ilâhiyye nâzil olur.'

Eser, Ehl-i Beyt'in ulu imamı Hz. Ca'fer-i Sâdık (r.a.) ile başlar ve şehîd-i aşk Hallâc-ı Mansûr (k.s.) ile nihayete erer.

Fasıl II: Ehl-i Beyt'ten Tâbiîne: Velâyetin Kurucu Sütunları

Attâr velâyet zincirini tesadüfi bir sırayla tanzim etmemiştir. Eserin başında İmam Ca'fer-i Sâdık'ın yer alması; tasavvufun kaynağının Nebevî hâne ve Ehl-i Beyt irfânı olduğunu ilan eder.

Ardından Veysel Karanî'nin üveysîliği, Hasan-ı Basrî'nin hüzün ve murakabesi, Mâlik b. Dînâr'ın tövbesi, Habîb-i Acemî'nin ihlası ve Râbiatü'l-Adeviyye'nin karşılıksız zâtî muhabbeti gelir. Bu isimler tasavvuf ahlâkının ana sütunlarıdır.

Fasıl III: İbrahim b. Edhem'den Bâyezîd-i Bistâmî'ye Cezbe ve Zühd

Eserde Belh tahtını terk eden İbrâhim b. Edhem'in hikmeti; dünyayı terk etmenin maddî bir fukaralık değil kalbî bir hürriyet olduğu gerçeğini perçinler.

Bâyezîd-i Bistâmî bâbında ise cezbe, sekr ve şathiyyâtın zirvesi anlatılır. Bâyezîd'in 'Kendimi noksan sıfatlardan tenzih ederim, şânım ne yücedir!' şeklindeki sözlerinin küfür değil; kendi varlığından tamamen fâni olup Hak lisanıyla konuşma (fenâfi't-tevhid) hali olduğu izah edilir.

Fasıl IV: Cüneyd-i Bağdâdî ve Sahv Mektebi: Şeriat Mihengi

Attâr, 'Seyyidü't-Tâife' (Tasavvuf ehlinin efendisi) Cüneyd-i Bağdâdî'ye geniş bir yer ayırır. Cüneyd, cezbe ve vecd taşkınlıklarını şeriat ve sahv (ayıklık) terazisinde dengeleyen kutuptur.

'Bizim yolumuz Kitap ve Sünnet ile kayıtlıdır; Kur'an okumayan ve hadis bilmeyene bu yolda uyulmaz' kaidesi, Tezkire'nin de omurgasını oluşturur.

Fasıl V: Hallâc-ı Mansûr ve 'Ene'l-Hakk' Şehâdeti

Eserin doruk noktası ve son bölümü Hallâc-ı Mansûr'un menkıbesidir. Attâr, Hallâc'ın 'Ene'l-Hakk' (Ben Hakk'ım) nidasını; Firavun'un enâniyet davasıyla değil, yanan demirin ateşin rengini ve sıcaklığını alarak 'Ben ateşim' demesiyle açıklar.

Hallâc'ın darağacındaki sabrı, cellâtlarına dua edişi ve kesilen uzuvlarından kanla 'Allah' yazılması; aşk yolunun en kanlı ve nurlu destanı olarak resmedilir.

Fasıl VI: Kerâmet Anlayışı: İstikamet Kerâmetten Üstündür

Tezkiretü'l-Evliyâ'da anlatılan yüzlerce kerâmet (suda yürüme, havada uçma, vahşi hayvanları uysallaştırma) asla bir büyü veya gösteriş vasıtası değildir.

Attâr her menkıbede hatırlatır ki: Hakiki kerâmet nefsi yenmektir; su üstünde çöp de yüzer, havada sinek de uçar! Asıl yiğitlik, çarşıda alışveriş yaparken kalbi bir an bile Allah'tan gafil bırakmamaktır.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Velîlerin Ahlâkıyla Ahlâklanmak

Tezkiretü'l-Evliyâ bir masal kitabı değil; insanın iç dünyasını inşa eden bir ahlâk laboratuvarıdır. Bu menkıbeleri okuyan kimsenin kalbinde dünyaya karşı zühd, Hakk'a karşı haşyet ve mahlûkata karşı sonsuz bir merhamet filizlenir.

Sihravemen Tezkiretü'l-Evliyâ Külliyatı; İslâm irfânının bu altın halkasını en duru pınardan takdim eder.