Cevherü'z-Zât ve Gayb Tecellîleri: Zât-ı Bâht ve Kenz-i Mahfî

Fasıl I: Cevherü'z-Zât'ın Makamı ve Özgünlüğü

Ferîdüddîn Attâr'ın telifleri arasında tasavvuf metafiziğinin ve Vahdet-i Vücûd sırlarının en doğrudan, örtüsüz ve cüretkâr şekilde dile getirildiği eser *Cevherü'z-Zât* (Zâtın Özü / Zâtî Cevher)'dır.

Attâr bu eserinde mesnevî tarzının hikâyeci üslubunu bir kenara bırakarak; doğrudan doğruya Varlığın Birliği, Zât-ı Mutlak, sıfatların tecellîsi ve kâinatın yokluğu bâbında derin bir irfânî ummana dalar.

Fasıl II: Kenz-i Mahfî Sırrı: 'Bilinmeyi Murad Ettim'

'Küntü kenzen mahfiyyen fe-ahbebtü en u'rafe fe-halaktü'l-halka li-ya'rifûnî' (Ben gizli bir hazine idim; bilinmeyi sevdim/murad ettim de mahlûkatı yarattım ki Beni bilsinler) kudsî hadisinin şerhi:

Attâr bildirir ki; yaratılışın yegâne sebebi ilâhî aşktır. Cenâb-ı Hak kendi cemâl ve kemâlini seyretmek ve zâhir kılmak için kâinat aynasını var etmiştir.

Fasıl III: Zât, Sıfat ve Esmâ Mertebeleri

Cevherü'z-Zât eserinde varlık mertebeleri üç ana hazret dairesinde tahlil edilir:

• Mertebe-i Zât (Lâhût): Hiçbir ismin, sıfatın ve kaydın bulunmadığı Mutlak Gayb (Gayb-ı Mutlak / Amâ).
• Mertebe-i Sıfât (Ceberût): İlim, İrade, Kudret gibi ilâhî sıfatların taayyün ettiği melekût menbaı.
• Mertebe-i Esmâ ve Ef'âl (Melekût ve Mülk): Esmâ tecellîlerinin kâinattaki suretler şeklinde açığa çıktığı şehâdet âlemi.

Fasıl IV: 28 Harfin Ontolojik Vücûdu

Attâr harfleri yalnızca konuşma sesleri olarak görmez; Arap harflerinin her biri gayb âlemindeki bir varlık nurunun mücessem halidir.

Elif Zât'ın vahdetini, Bâ ilk zuhûru, Mîm Hakîkat-i Muhammediyye'yi remzeder. Kâinattaki her nesne bu 28 harfin ilâhî nefesle birleşmesinden meydana gelen bir kelimedir.

Fasıl V: Fenâfillâh ve Bekābillâh Diyalektiği

Sâlik bu eserde fenânın mertebelerini öğrenir: Ef'âlde fenâ (fiillerin tek failini görmek), Sıfâtta fenâ (bütün güç ve sıfatların Hakk'a ait olduğunu idrak etmek) ve Zât'ta fenâ (kendi varlığından tamamen soyunup Hakk'ın bekāsıyla bâkî olmak).

Fenâ yok olmak değil; damlanın okyanusa karışarak okyanus olmasıdır.

Fasıl VI: Cezbe ve Sekr Halinde Söylenen Sözlerin Tahkiki

Attâr bu eserde sûfîlerin sekr halinde söyledikleri taşkın sözleri (şathiyeleri) büyük bir vukûfiyetle müdafaa eder. Şathiyeler hezeyan değil; gayb şarabını kaldıramayan kalplerin melekûtî taşmasıdır.

Ancak kâmil arif, sekr halini aşıp sahv (ayıklık) makamına dönendir.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Varlığın Tekliği ve Aşk

Cevherü'z-Zât; insanın benlik iddiasını yerle bir eden ve bütün mevcudatın tek bir Varlık'tan ibaret olduğunu haykıran bir tevhid kasidesidir.

Sihravemen Cevherü'z-Zât Külliyatı; irfan taliplilerine tasavvuf metafiziğinin en saf menbaını sunar.