Fasıl I: Seyyidü'l-Âyât ve Arş-ı Âzam Kürsüsü: Âyetü'l-Kürsî'nin Kozmik Ontolojisi
Fasıl I: Hüccetü's-Semâ' Eseri ve 17. Yüzyıl Tekke Mücadeleleri
17. yüzyıl Osmanlı coğrafyasında Kadızâdeliler öncülüğünde semâ, devran ve mûsikîye karşı başlatılan sert yasaklama kampanyalarına karşı Galata Mevlevîhânesi Şeyhi İsmâil Ankaravî; ilmin, fıkhın ve irfânın kılıcını çekerek *Hüccetü's-Semâ'* (Semâın Delili) adlı muhalled eserini kaleme almıştır.
Ankaravî bu eserinde; semâın bir oyun veya eğlence değil; Kur'an, Sünnet, Sahâbe tatbikatı ve dört mezhep fukahâsının fetvalarıyla sabit meşru bir ibadet ve vecd hali olduğunu matematiksel bir mantık örgüsüyle ispatlamıştır.
Fasıl II: Semâın Şer'î Delilleri: Cezbe, Vecd ve Sahâbe Hâlleri
Eserde, Habeşlilerin Mescid-i Nebevî'de kılıç ve kalkanla oynadıkları oyunları Resûlullah'ın (s.a.v.) tebessümle seyretmesi, Hz. Ali ve Hz. Câfer'in Efendimiz'in methi karşısında vecd ile raks etmeleri hadislerle nakledilir.
Cenâb-ı Hakk'ın azameti, cennet iştiyakı veya cehennem korkusuyla kalbi titreyip kendinden geçen kulun bedenen hareket etmesi fıtrîdir ve men edilemez.
Fasıl III: Semâhânenin Kozmik Geometrisi: Devr-i Veledî
Mevlevî âyininde semâhâne kâinatı temsil eder. Ortadan geçen hayalî çizgi (Hatt-ı İstivâ); mahlûkatın nüzûl (inme) ve urûc (yükselme) çizgisidir.
Şeyh postu 'Kutub' makamıdır ve güneş hükmündedir. Devr-i Veledî yürüyüşü ile sâlikler kâinattaki bütün varlıkların Hakk'tan gelip yine Hakk'a döneceğini (İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn) ikrar ederler.
Fasıl IV: Kıyafetlerin Bâtınî Mânâları: Sikke, Tennûre, Hırka
Mevlevî semâzeninin üzerindeki her bir kıyafet ahiretin ve ölümün sembolüdür:
- Sikke: Nefsin mezar taşıdır; kibir ve gururun başının ezildiğini gösterir.
- Tennûre: Nefsin beyaz kefenidir; dünyadan soyunup mânevî dirilişe hazır oluşu remzeder.
- Hırka: Kabir toprağıdır; semâya kalkarken hırkanın yere bırakılması kabirden kalkıp haşroluşu sembolize eder.
Fasıl V: Sağ El Semâda, Sol El Yerde: İlâhî Rahmet Köprüsü
Semâzen dönerken sağ elini ayası yukarı bakacak şekilde semâya açar; sol elini ise ayası aşağı bakacak şekilde yere çevirir. Baş hafifçe sağ omuza eğiktir.
Bu duruşun evrensel mesajı şudur: 'Hakk'tan alır, halka saçarız. Hiçbir şeyi kendimize mal etmeyiz; gökten inen ilâhî rahmeti yeryüzündeki muhtaçlara dağıtan birer vasıtayız.'
Fasıl VI: Dört Selâmın Makamları: Şeriat'tan Fenâ'ya
Mevlevî âyin-i şerîfi dört selâmdan müteşekkildir:
- 1. Selâm: İnsanın kendi kulluğunu ve Hâlık'ın azametini idrak etmesi.
- 2. Selâm: Cenâb-ı Hakk'ın nizam ve kudretini müşâhede ederek hayrete düşmesi.
- 3. Selâm: Aşk ateşinde eriyerek aklın fenâ fillâha teslim olması (en coşkulu devre).
- 4. Selâm: Fenâ makamından sonra kulluk vazifesine ve şeriata dönerek sükûnete kavuşması.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Âlemin Zikrine İştirak Etmek
Hüccetü's-Semâ'; semâı bedenî bir dönme hareketinden çıkarıp, kâinatın ezelî tesbihine ruhla, kalple ve bedenle tam bir uyum içinde katılma ibadeti olarak tescil etmiştir.
Sihravemen Semâ Metafiziği Külliyatı; Mevlevîliğin bu kudsî âyînini bütün ilmî delilleriyle sunar.