Fasıl I: Seyyidü'l-Âyât ve Arş-ı Âzam Kürsüsü: Âyetü'l-K
Fasıl I: Şârih-i Mesnevî Ünvanı ve Fâtihu'l-Ebyât'ın Doğuşu
Osmanlı irfan ve tasavvuf semâsında 'Şârih-i Mesnevî' (Mesnevî'nin Mutlak Şârihi) denildiğinde akla gelen yegâne otorite, Galata Mevlevîhânesi postnişîni İsmâil Rusûhî Ankaravî'dir (v. 1041/1631). Hazret-i Pîr Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin 26 bine yakın beytini kapsayan altı ciltlik Mesnevî-i Şerîf'i baştan sona ilk defa bu denli muhit, felsefî ve irfânî bir vukufla şerh eden eser, onun kaleme aldığı *Fâtihu'l-Ebyât* (Beytlerin Fatihi) adlı abidevî külliyatıdır.
Ankaravî, Mesnevî'yi sadece zahirî bir ahlâk veya edebiyat metni olarak değil; Kur'ân-ı Kerîm ve Sünnet-i Seniyye'nin sırlarını, ledünnî hakikatleri ve nefsin derekelerinden ruhun melekûtî mirâcına uzanan seyr-i sülûk haritasını remzeden kudsî bir tefsir olarak ele almıştır.
Fasıl II: 'Bişnev ez Ney': Ney'in Feryadı ve Aslî Vatan Hasreti
Mesnevî'nin açılış beyti olan 'Bişnev ez ney çün hikâyet mîküned / Ez cüdâyîhâ şikâyet mîküned' (Dinle neyden, nasıl hikâye etmekte; ayrılıklardan şikâyet eylemektedir) mısralarını Ankaravî, ruhun ezel bezmindeki kamışlıktan (vahdet aleminden) koparılıp madde ve kesret zindanına düşüşünün metafizik ağıtı olarak te'vil eder.
Ney; içi boşaltılmış, nefsanî arzulardan arındırılmış ve yedi deliğiyle (insanın yedi letâifi) İlâhî Nefha'ya (Nefes-i Rahmânî) teslim olmuş İnsân-ı Kâmil'in remzidir. Ney feryat ettikçe, aslında konuşan neyzen değil, ona üfleyen Ezelî Dost'tur.
Fasıl III: Ekberî İrfan ile Mevlevî Aşkının Mezcedilmesi
İsmâil Ankaravî'nin şerhindeki en büyük özgünlük; Şeyh-i Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin Vahdet-i Vücûd ve Hazarât-ı Hams doktrini ile Mevlânâ'nın cezbe ve aşk mektebini kusursuz bir ahenkle kaynaştırmış olmasıdır.
Ona göre akıl (felsefe), yolda yürümek için bir bastondur; fakat sarayın kapısından içeri girmek ancak cezbe, aşk ve fenâ fillâh ateşiyle erimek sayesinde mümkündür. Vücûd birdir; kesret ise o Vâhid-i Hakîkî'nin esmâ ve sıfat aynalarındaki sonsuz cilvesidir.
Fasıl IV: Mesnevî'nin Dört Anlam Katmanı: Zâhir, Bâtın, Hadd ve Matla'
Ankaravî, Hazret-i Peygamber'in (s.a.v.) 'Kur'ân'ın bir zâhiri, bir bâtını, bir haddi ve bir matla'ı vardır' hadîs-i şerîfinden hareketle Mesnevî beytlerini dört idrak katmanında şerh eder:
- Zâhir: Avâmın anladığı ahlâkî kıssalar, öğütler ve şer'î hükümler.
- Bâtın: Müridlerin nefs terbiyesinde faydalandığı tasavvufî remizler ve kalbî ameller.
- Hadd: Arifin nefs derekeleri ile ruh mertebeleri arasındaki sınırları fark edişi.
- Matla': Vâsıl-ı billâh olan kutupların müşâhede ettiği mutlak tevhid ve tecellî nûrları.
Fasıl V: Çark-ı Felek ve Devr-i Dâim: Aşkın Kozmolojik Motoru
Mesnevî şerhinde kâinattaki bütün zerrelerin zikir ve devran halinde olduğu ispatlanır. Atomların çekirdek etrafında dönmesi, gezegenlerin güneş çevresindeki raksı ve kervanların menzile akışı, aşkın kozmik çekim kanunudur.
İnsan da bu ilâhî kervanın bir yolcusudur; madde mertebesinden bitkiye, bitkiden hayvana, hayvandan insana ve insandan melekûtî kemâlâta doğru ezelî bir terakkî yolculuğu içindedir.
Fasıl VI: Şeriat-Tarikat Dengesi ve Kadızâdeli Taassubuna Reddiye
17. yüzyıl Osmanlısında tekkelere, semâya ve tasavvufa hücum eden Kadızâdeli zihniyetine karşı İsmâil Ankaravî; Mesnevî şerhiyle şeriatın kıl payı kadar dahi çiğnenemeyeceğini, bilakis hakiki tasavvufun şeriatın özü ve rûhu olduğunu satır satır delillendirmiştir.
Şeriatsız tarikat iddia edenleri mülhid ve zındık saymış; dervişin ayağının bir pergel gibi şeriat merkezine sımsıkı basması, diğer ayağıyla ise yetmiş iki milleti kucaklaması gerektiğini savunmuştur.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Âşıkların Rehberi ve Hâmûşluk Sırrı
Mesnevî'nin nihai gayesi, insanı kuru dedikodudan (kāl) kurtarıp hâl ehline dönüştürmektir. Söz bittiğinde başlayan 'Hâmûş' (sessizlik) makamı; sözün tükendiği, seyrin Zât-ı Bârî'de devam ettiği ebedî sükûnettir.
Sihravemen Ankaravî Külliyatı; Şârih-i Mesnevî'nin bu derya misali şerhini modern idrakin istifadesine sunar.
Fasıl I: Şârih-i Mesnevî Ünvanı ve Fâtihu'l-Ebyât'ın Doğuşu
Osmanlı irfan ve tasavvuf semâsında 'Şârih-i Mesnevî' (Mesnevî'nin Mutlak Şârihi) denildiğinde akla gelen yegâne otorite, Galata Mevlevîhânesi postnişîni İsmâil Rusûhî Ankaravî'dir (v. 1041/1631). Hazret-i Pîr Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin 26 bine yakın beytini kapsayan altı ciltlik Mesnevî-i Şerîf'i baştan sona ilk defa bu denli muhit, felsefî ve irfânî bir vukufla şerh eden eser, onun kaleme aldığı *Fâtihu'l-Ebyât* (Beytlerin Fatihi) adlı abidevî külliyatıdır.
Ankaravî, Mesnevî'yi sadece zahirî bir ahlâk veya edebiyat metni olarak değil; Kur'ân-ı Kerîm ve Sünnet-i Seniyye'nin sırlarını, ledünnî hakikatleri ve nefsin derekelerinden ruhun melekûtî mirâcına uzanan seyr-i sülûk haritasını remzeden kudsî bir tefsir olarak ele almıştır.
Fasıl II: 'Bişnev ez Ney': Ney'in Feryadı ve Aslî Vatan Hasreti
Mesnevî'nin açılış beyti olan 'Bişnev ez ney çün hikâyet mîküned / Ez cüdâyîhâ şikâyet mîküned' (Dinle neyden, nasıl hikâye etmekte; ayrılıklardan şikâyet eylemektedir) mısralarını Ankaravî, ruhun ezel bezmindeki kamışlıktan (vahdet aleminden) koparılıp madde ve kesret zindanına düşüşünün metafizik ağıtı olarak te'vil eder.
Ney; içi boşaltılmış, nefsanî arzulardan arındırılmış ve yedi deliğiyle (insanın yedi letâifi) İlâhî Nefha'ya (Nefes-i Rahmânî) teslim olmuş İnsân-ı Kâmil'in remzidir. Ney feryat ettikçe, aslında konuşan neyzen değil, ona üfleyen Ezelî Dost'tur.
Fasıl III: Ekberî İrfan ile Mevlevî Aşkının Mezcedilmesi
İsmâil Ankaravî'nin şerhindeki en büyük özgünlük; Şeyh-i Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin Vahdet-i Vücûd ve Hazarât-ı Hams doktrini ile Mevlânâ'nın cezbe ve aşk mektebini kusursuz bir ahenkle kaynaştırmış olmasıdır.
Ona göre akıl (felsefe), yolda yürümek için bir bastondur; fakat sarayın kapısından içeri girmek ancak cezbe, aşk ve fenâ fillâh ateşiyle erimek sayesinde mümkündür. Vücûd birdir; kesret ise o Vâhid-i Hakîkî'nin esmâ ve sıfat aynalarındaki sonsuz cilvesidir.
Fasıl IV: Mesnevî'nin Dört Anlam Katmanı: Zâhir, Bâtın, Hadd ve Matla'
Ankaravî, Hazret-i Peygamber'in (s.a.v.) 'Kur'ân'ın bir zâhiri, bir bâtını, bir haddi ve bir matla'ı vardır' hadîs-i şerîfinden hareketle Mesnevî beytlerini dört idrak katmanında şerh eder:
- Zâhir: Avâmın anladığı ahlâkî kıssalar, öğütler ve şer'î hükümler.
- Bâtın: Müridlerin nefs terbiyesinde faydalandığı tasavvufî remizler ve kalbî ameller.
- Hadd: Arifin nefs derekeleri ile ruh mertebeleri arasındaki sınırları fark edişi.
- Matla': Vâsıl-ı billâh olan kutupların müşâhede ettiği mutlak tevhid ve tecellî nûrları.
Fasıl V: Çark-ı Felek ve Devr-i Dâim: Aşkın Kozmolojik Motoru
Mesnevî şerhinde kâinattaki bütün zerrelerin zikir ve devran halinde olduğu ispatlanır. Atomların çekirdek etrafında dönmesi, gezegenlerin güneş çevresindeki raksı ve kervanların menzile akışı, aşkın kozmik çekim kanunudur.
İnsan da bu ilâhî kervanın bir yolcusudur; madde mertebesinden bitkiye, bitkiden hayvana, hayvandan insana ve insandan melekûtî kemâlâta doğru ezelî bir terakkî yolculuğu içindedir.
Fasıl VI: Şeriat-Tarikat Dengesi ve Kadızâdeli Taassubuna Reddiye
17. yüzyıl Osmanlısında tekkelere, semâya ve tasavvufa hücum eden Kadızâdeli zihniyetine karşı İsmâil Ankaravî; Mesnevî şerhiyle şeriatın kıl payı kadar dahi çiğnenemeyeceğini, bilakis hakiki tasavvufun şeriatın özü ve rûhu olduğunu satır satır delillendirmiştir.
Şeriatsız tarikat iddia edenleri mülhid ve zındık saymış; dervişin ayağının bir pergel gibi şeriat merkezine sımsıkı basması, diğer ayağıyla ise yetmiş iki milleti kucaklaması gerektiğini savunmuştur.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Âşıkların Rehberi ve Hâmûşluk Sırrı
Mesnevî'nin nihai gayesi, insanı kuru dedikodudan (kāl) kurtarıp hâl ehline dönüştürmektir. Söz bittiğinde başlayan 'Hâmûş' (sessizlik) makamı; sözün tükendiği, seyrin Zât-ı Bârî'de devam ettiği ebedî sükûnettir.
Sihravemen Ankaravî Külliyatı; Şârih-i Mesnevî'nin bu derya misali şerhini modern idrakin istifadesine sunar.