Rûhu'l-Meânî'de Melekût Âlemi, Ruhun Hakikati ve Gayb Metafiziği

İsrâ sûresi 85. âyetinde geçen 'Sana ruh hakkında sorarlar. De ki: Ruh Rabbimin emrindendir; size ilimden ancak az bir şey verilmiştir' fermanı, İslâm metafiziğinin en esrarlı durağıdır. Âlûsî, bu âyetin tefsirinde felsefecilerin, kelâmcıların ve mutasavvıfların görüşlerini muazzam bir tenkit süzgecinden geçirir.

Âlûsî, varlığın iki temel dairesini tahlil eder: Maddî unsurlardan, zamandan ve mekândan müteşekkil 'Âlem-i Halk' (yaratılış âlemi) ve maddesiz, zamansız, doğrudan ilahî irade ve 'Kün' (Ol) emriyle var olan 'Âlem-i Emir'. Ruh, emir âleminin kudsî bir cevheridir; bedene girince gurbete düşmüştür.

Cebrail, Mikail, İsrafil ve Azrail Aleyhimüsselâm başta olmak üzere Hamele-i Arş, Kerûbiyyûn ve semâvât meleklerinin mertebeleri Rûhu'l-Meânî'de âyetlerin ışığında incelenir. Melekler, kâinattaki ilahî kanunların ve tasarrufların melekûtî tatbikçileridir.

Ölüm bir yok oluş değil, ruhun beden kafesinden kurtulup berzah âlemine intikalidir. Âlûsî, kabirdeki sual, münker-nekir, ruhanî nimet ve azap meselelerini hadislerle tahkik eder. Şehitlerin ve evliyâullahın ruhlarının tasarruf ve müşahede kabiliyetlerini Ehl-i Sünnet dairesinde açıklar.

'Gaybın anahtarları O'nun katındadır, O'ndan başkası onları bilmez' (En'âm, 59) âyetinde Âlûsî, gayb-ı mutlak ile gayb-ı izâfî ayrımını yapar. Mutlak gaybı yalnızca Allah bilir; ancak dilediği peygamberlerine ve ilham yoluyla seçkin velîlerine gayb pencerelerinden nurlar açabilir.

Sadık rüyalar nübüvvetin kırk altıda bir cüzüdür. Âlûsî, ruhun uyku anında Âlem-i Misâl'e yükselerek Levh-i Mahfûz suretlerini müşahede etmesini ve bu suretlerin tabire muhtaç sembollerle zihne yansımasını metafizik bir derinlikle izah eder.

Ruh metafiziği, insana fâni bedeninden ibaret olmadığını, ezelden gelip ebede giden ilahî bir emanet taşıdığını hatırlatır. Rûhu'l-Meânî'nin bu derinlikli tahlilleri, okuyucunun maddî prangalarını kırıp melekûtî semâlara kanatlanmasını sağlar.