Makâmât-ı Evliyâ: Velîlerin Mertebeleri, Cezbe, Sülûk ve Kutbiyet Sırrı

Fasıl I: Velâyet Makamının Mahiyeti ve Âyet-i Kerîmelerdeki Temelleri

Yûnus Sûresi 62-63. âyetlerinde buyrulur: 'İyi bilin ki Allah'ın velîlerine korku yoktur, onlar üzülecek de değillerdir. Onlar iman edip takvâya ermiş olanlardır.'

Akşemseddin Hazretleri'nin Türkçe olarak kaleme aldığı Makâmât-ı Evliyâ; velîliğin ne olduğunu, kerâmetin hakikatini ve kulun nefis basamaklarını aşarak Hakk'a nasıl dost olacağını şerh eden bir seyr-i sülûk haritasıdır.

Fasıl II: Sâlikin Yedi Mertebesi: Emmâreden Sâfiyeye Nefis Yolculuğu

Akşemseddin nefsin yedi tavrını bir merdivenin basamakları gibi tafsil eder:

1. Nefs-i Emmâre: Kötülüğü emreden, şehvet ve gazabın esiri olan nefis. Zikri: 'Lâ ilâhe illallâh'.
2. Nefs-i Levvâme: Günah işleyince pişman olan, kendini kınayan nefis. Zikri: 'Allah'.
3. Nefs-i Mülhime: İlâhî ilhamlara açık, hayır işlemeye meyilli nefis. Zikri: 'Hû'.
4. Nefs-i Mutmainne: Şüphelerden arınmış, sekînet ve huzura ermiş nefis. Zikri: 'Hakk'.
5. Nefs-i Râziye: Başına gelen her kader tecellîsinden razı olan nefis. Zikri: 'Hayy'.
6. Nefs-i Merdiyye: Cenâb-ı Hakk'ın kendisinden razı olduğu nefis. Zikri: 'Kayyûm'.
7. Nefs-i Kâmile (Sâfiye): Katıksız saf nûra dönüşmüş kutbiyet nefsi. Zikri: 'Kahhâr'.

Fasıl III: Cezbe ve Sülûk: Meczûb-ı Sâlik ile Sâlik-i Meczûb Farkı

Hakikat yolcuları iki sınıftır: Biri önce ameller ve çilelerle terbiye olup sonra cezbe ile vuslata eren 'Sâlik-i Meczûb'dur ki mürşidlik makamına ehil olan bunlardır.

Diğeri ise hiçbir amel ve çile çekmeden aniden ilâhî cezbe ile kendinden geçen 'Meczûb-ı Sâlik'tir. Onların aklı cezbe denizinde boğulmuştur; insanları irşad edemezler ancak duaları makbuldür.

Fasıl IV: Ricalü'l-Gayb Ordusu ve Kutbü'l-Aktâb Nizamı

Makâmât-ı Evliyâ'da kâinatın mânevî yönetim hiyerarşisi açıklanır. Her devirde melekût nizamına nazır olan bir 'Kutbü'l-Aktâb' (Kutuplar Kutbu) vardır.

Onun sağında ve solunda iki İmam, dört cihette Dört Evtâd, yedi iklimde Yedi Büdelâ ve kırk velî yer alır. Bu rûhânî nizam, yeryüzünün fesada uğramasını engelleyen ilâhî emniyet sübaplarıdır.

Fasıl V: Kerâmetin Hakikati ve İstidrâcdan Ayrılma Ölçüleri

Akşemseddin kerâmete aşırı ehemmiyet verilmesini tasavvuf yolunun en büyük tuzaklarından sayar. Suda yürümek veya havada uçmak bir kemâlât alameti değildir; balıklar da suda yüzer, kuşlar da havada uçar!

Hakiki kerâmet 'İstikamet'tir; yani Kur'an ve Sünnet yolundan kıl payı sapmamaktır. Şeriatsız kişilerden zuhur eden olağanüstü haller ise kerâmet değil, şeytânî 'İstidrâc'dır.

Fasıl VI: Şeyhin Müride Tasarrufu ve Kalp Gözünün Açılması

Kâmil mürşid, müridin kalbindeki gizli riyâ ve kibir urunu mânevî neşterle kesip atan mânevî bir cerrahtır. Şeyhin nazarı ve himmetiyle müridin kalp gözü (basireti) açılır.

Basiret açılınca mürid gayb âleminin nûrlarını ve amellerin melekûtî sûretlerini müşâhede etmeye başlar.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Velâyetin Zirvesi Ubudiyyet ve Mahviyettir

Akşemseddin'in öğrettiği en büyük ders şudur: Velâyetin zirvesi keramette değil; kulun kendini hiçbir şey görmesinde (Mahviyet) ve sırf Allah'a kul olmasındadır (Ubudiyyet).

Sihravemen Makâmât Külliyatı; velâyet yolunun bu en sağlam rehberini takdim eder.